Хўжайли туманида тарихий-маданий меросни асраш ва зиёратгоҳларни тиклаш борасидаги ишлар
Қорақалпоғистон замини азалдан Шарқ цивилизациясининг муҳим ўчоқларидан бири сифатида эътироф этиб келинади. Бу заминда минг йиллар давомида турли халқлар яшаб, ўзига хос маданият, меъморчилик ва маънавий қадриятларни шакллантирган. Бугунги кунда ҳудудда сақланиб қолган тарихий шаҳар харобалари, қалъалар, мақбаралар ва зиёратгоҳлар ана шу бой ўтмишнинг тирик гувоҳидир.
Ана шундай ноёб тарихий масканлардан бири — Хўжайли тумани ҳудудида жойлашган Миздахкон археологик мажмуасидир. Мазкур мажмуа нафақат Қорақалпоғистон, балки Марказий Осиёнинг энг муҳим тарихий-археологик ёдгорликларидан бири ҳисобланади.
Миздахкон — минг йиллик тарих мужассам бўлган маскан
Миздахкон археологик мажмуаси Хўжайли шаҳри яқинидаги учта тепаликда жойлашган бўлиб, қарийб 200 гектар майдонни эгаллайди. Тарихий манбаларда Миздахкон номи ўрта асрлардаёқ тилга олинган. Археологик тадқиқотлар эса бу ҳудудда аҳоли анча қадим даврларда яшаганини кўрсатади.
Мажмуа таркибида Говур-қалъа, Мазлумхон Сулу мақбараси, Шамун Набий мақбараси, Халфа Ережеп мақбараси, Жомарт Қассоб тепалиги, карвонсарой ва бошқа тарихий объектлар мавжуд. Қазишмалар давомида турли даврларга оид тангалар, маиший буюмлар, шиша ва заргарлик буюмлари, шунингдек, ноёб оссуарийлар топилган.
Миздахконнинг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у археологик ва зиёрат туризмини бирлаштирган ноёб маскандир. Бугунги кунда Миздахкон Қорақалпоғистондаги зиёрат туризми йўналишларидан бири сифатида ҳам эътироф этилмоқда.
Говур-қалъа — қадимий шаҳар излари
Миздахкон мажмуасининг энг диққатга сазовор қисмларидан бири — Говур-қалъадир. У мажмуанинг ғарбий тепалигида жойлашган қадимий шаҳар харобаларини ўзида мужассам этган.
Археологик тадқиқотларда Говур-қалъанинг турли даврларга оид маданий қатламлари ўрганилган. Бу ерда турар жойлар, мудофаа деворлари ва шаҳар тузилишига оид муҳим маълумотлар аниқланган. Ёдгорликда дастлабки археологик кузатувлар 1928–1929 йилларда олиб борилган, кейинчалик тадқиқотлар мунтазам давом эттирилган.
Говур-қалъа бугунги авлод учун аждодларимизнинг шаҳарсозлик ва меъморчилик маданиятидан дарак берувчи муҳим тарихий манба ҳисобланади.
Мазлумхон Сулу — муҳаббат ва меъморчилик тимсоли
Миздахкондаги энг машҳур обидалардан бири — Мазлумхон Сулу мақбарасидир. У XII–XIV асрларга оид ярим ерости меъморий ёдгорлиги ҳисобланади.
Мақбаранинг ўзига хос жиҳати — асосий қисми ер остида жойлашганидир. Ер устида пештоқ ва гумбаз кўриниб туради, асосий марказий хонага эса зинапояли гумбазсимон йўлак орқали тушилади. Марказий зал квадрат шаклда бўлиб, саккиз қиррали гумбаз билан ёпилган. Деворларида нозик мовий безаклар сақланган.
Мақбара билан боғлиқ халқ орасида машҳур ривоят ҳам мавжуд. Унда маҳаллий ҳукмдорнинг қизи Мазлум ва унга ошиқ бўлган йигитнинг фожиали муҳаббати ҳақида ҳикоя қилинади. Бугун мазкур ривоят обиданинг тарихий қимматини янада ошириб, уни халқ оғзаки ижоди билан боғлаб туради.
Эътиборлиси, Мазлумхон Сулу мақбараси 2017–2018 йилларда қайта таъмирланган. Бу ишлар тарихий обиданинг меъморий қиёфасини сақлаш ва келажак авлодларга етказиш йўлидаги муҳим қадамлардан бири бўлди.
Шамун Набий — асрлар оша сақланган зиёратгоҳ
Миздахкон мажмуасидаги яна бир машҳур зиёрат маскани — Шамун Набий мақбарасидир.
Мазкур ёдгорлик халқ орасида турли ривоят ва афсоналар билан боғланган. Расмий туристик маълумотларда Шамун Набий мақбараси мажмуанинг шимолий қисмида жойлашгани ва узунлиги қарийб 25 метр бўлган, етти гумбазли иншоот сифатида қайд этилади.
Мақбара асрлар давомида зиёратчилар эътиборини тортиб келган. Бундай масканларнинг қадри фақат уларнинг меъморий тузилиши билан эмас, балки халқ хотирасида сақланиб келаётган ривоятлар, анъаналар ва маънавий қадриятлар билан ҳам белгиланади.
Халфа Ережеп — илм ва маърифат излари
Миздахкон ҳудудидаги Халфа Ережеп мақбараси ҳам тарихий-маданий меросимизнинг муҳим намуналаридан биридир.
Тадқиқотлар давомида ушбу объектнинг XI–XIII асрларда мадраса сифатида барпо этилгани ва унда таълим жараёни олиб борилгани ҳақида маълумотлар аниқланган. Иншоотда таълим жараёнига оид айрим меъморий элементлар сақланиб қолган.
Бу эса Миздахкон нафақат қабристон ва зиёратгоҳ, балки ўз даврида илм-фан ва маърифат ривожланган муҳим маданий марказлардан бири бўлганини кўрсатади.
Тарихий меросни асраш — бугунги кун вазифаси
Тарихий-маданий мерос объектларини асраш ва тиклаш фақат обидаларни таъмирлашдан иборат эмас. Бу — халқнинг тарихий хотирасини сақлаш, миллий ўзликни мустаҳкамлаш ва келажак авлодга маънавий бойлик қолдириш демакдир.
Шу нуқтаи назардан Хўжайли туманидаги тарихий объектларни муҳофаза қилиш, уларнинг атрофини ободонлаштириш, зиёратчилар учун муносиб шароитлар яратиш, йўл ва инфратузилма масалаларини ҳал этиш, ахборот кўрсаткичлари ва тушунтирув лавҳаларини ўрнатиш муҳим аҳамиятга эга.
Айниқса, тарихий объектларни тиклашда уларнинг асл меъморий қиёфасини сақлаш, замонавий қурилиш ишларини тарихий муҳит билан уйғунлаштириш талаб этилади.
Ёшлар — тарихнинг муносиб ворислари
Тарихий меросни асрашда ёшларнинг иштироки алоҳида аҳамият касб этади. Ёш авлод ўз туманидаги тарихий объектлар ҳақида қанча кўп маълумотга эга бўлса, уларни асрашга бўлган масъулияти ҳам шунча юқори бўлади.
Шу мақсадда таълим муассасаларида Миздахкон, Говур-қалъа ва бошқа тарихий объектлар ҳақида очиқ дарслар, маънавий-маърифий тадбирлар, тарихий масканларга экскурсиялар ташкил этиш мақсадга мувофиқдир.
Зеро, тарихни китоблардан ўрганиш билан бирга, уни ўз кўзи билан кўриш, қадимий обидаларни ҳис қилиш ёшларда Ватан тарихи ва миллий меросимизга нисбатан чуқур ҳурмат уйғотади.
Меросни асраш — келажакка қолдирилган омонат
Бугун Хўжайли заминида қад ростлаб турган ҳар бир тарихий обида, ҳар бир қадимий тепалик ва зиёратгоҳ ўтмишдан келаётган бебаҳо хабар кабидир.
Миздахконнинг минг йиллик тарихи, Говур-қалъанинг қадимий шаҳар излари, Мазлумхон Сулу мақбарасининг ноёб меъморий ечими, Шамун Набий ва Халфа Ережеп зиёратгоҳлари халқимизнинг бой тарихий ва маънавий мероси нечоғлик улкан эканини кўрсатиб турибди.
Шундай экан, уларни асраш, тиклаш, ободонлаштириш ва келажак авлодларга етказиш — барчамизнинг умумий бурчимиздир.
Тарихий обидалар — ўтмишнинг сукутдаги гувоҳлари. Уларни асраш эса келажак авлоднинг ўз тарихини унутмаслигига хизмат қилади. Хўжайлининг ҳар бир тарихий маскани ана шу улуғ мақсад йўлида асраб-авайланиши, обод қилиниши ва муносиб тарзда тарғиб этилиши зарур.

Ж.Мамутов
Халқ депутатлари Хўжайли туман Кенгаши депутати