Zamonaviy rahbarlikning asosi nimada? Vakolatdan ko‘ra muhimroq bir qadriyat bor: bu halollik. Uning jamiyat va davlat uchun ahamiyatini tahlil qilamiz.

«Rahbarning kuchi – vakolatda emas, halollikda» degan g‘oya zamonaviy davlat boshqaruvida rahbarlikning haqiqiy mazmunini ifodalaydi. Mazkur iborada rahbarning ta’sirchanligi unga berilgan ma’muriy vakolatlar, buyruq berish huquqi yoki moddiy resurslarni tasarruf etish imkoniyati bilan emas, balki uning halolligi, adolatliligi, xolisligi, mas’uliyatliligi va jamoat manfaatlariga sadoqati bilan belgilanishi ta’kidlanadi. Zamonaviy davlat boshqaruvi va jamiyat hayotida «rahbarlik» tushunchasi shunchaki lavozim, buyruq berish huquqi yoki moddiy resurslarni tasarruf etish imkoniyatini anglatmaydi. Bugungi islohotlar va global o‘zgarishlar davrida rahbarlik — yuksak axloqiy mas’uliyat, ma’naviy yetuklik va jamoat manfaatlariga cheksiz sadoqat ifodasiga aylandi.

Vakolat rahbarga qonun va tashkilot nizomi asosida beriladigan rasmiy huquqdir. Halollik esa rahbarning ushbu huquqdan qanday maqsadda va qay tarzda foydalanishini belgilaydigan axloqiy-huquqiy mezondir. Shu ma’noda vakolat rahbarga qaror qabul qilish imkoniyatini bersa, halollik uning qarori adolatli, qonuniy va jamoat manfaatlariga muvofiq bo‘lishini ta’minlaydi.

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti — OECD davlat boshqaruvida halollikni umumiy axloqiy qadriyatlar, prinsiplar va normalarga izchil rioya qilish hamda xususiy manfaatdan ustun ravishda jamoat manfaatini himoya qilish sifatida talqin etadi. Demak, halol rahbar o‘z vakolatini shaxsiy boyish, qarindoshlarini qo‘llab-quvvatlash, muayyan guruhlarga imtiyoz yaratish yoki shaxsiy ta’sirini kuchaytirish vositasi sifatida emas, balki jamiyat va tashkilot oldidagi vazifalarni bajarish vositasi sifatida qabul qiladi.

Rahbarlik vakolat va mas’uliyat birligidir

Har qanday rahbar muayyan hokimiyat va vakolatga ega bo‘ladi. U xodimlarni ishga qabul qilish, vazifalarni taqsimlash, moliyaviy resurslardan foydalanish, shartnomalar tuzish, rag‘batlantirish yoki intizomiy chora ko‘rishga doir qarorlarni qabul qilishi mumkin. Biroq vakolat nazoratsiz va axloqiy cheklovlarsiz amalga oshirilsa, u suiiste’molchilik, manfaatlar to‘qnashuvi va korrupsiya uchun qulay sharoit yaratadi.

Robert Klitgaard korrupsiya xavfini monopoliya, keng diskretsion vakolat va hisobdorlikning yetishmasligi bilan bog‘laydi. Uning yondashuviga ko‘ra, qaror qabul qilish vakolati bir shaxs yoki tor doirada to‘planib, nazorat va hisobdorlik zaiflashsa, korrupsiya ehtimoli ortadi. Shu sababli rahbarning haqiqiy kuchi cheklanmagan ixtiyorda emas, balki o‘z vakolatini qonun, axloq va jamoatchilik nazorati doirasida amalga oshira olishida namoyon bo‘ladi.

Maks Veber siyosiy va ma’muriy faoliyatda «mas’uliyat etikasi»ga alohida ahamiyat bergan. Unga ko‘ra, rahbar faqat o‘z niyatining ezguligiga emas, balki qabul qilgan qarorlarining oldindan ko‘rish mumkin bo‘lgan ijtimoiy oqibatlariga ham javob berishi lozim. Binobarin, halol rahbar «menda shunday vakolat bor» degan asos bilan cheklanmaydi. U «bu qaror qonuniymi, adolatlimi, kimning manfaatiga xizmat qiladi va qanday oqibatlarga olib keladi?» degan savollarni ham o‘ziga qo‘yadi.

Halollik — rahbarning ma’naviy kapitali

Rahbarlikda rasmiy hokimiyat va ma’naviy obro‘ bir xil tushuncha emas. Rasmiy lavozim xodimlarni bo‘ysunishga majbur qilishi mumkin, ammo ishonch, hurmat va sadoqatni o‘z-o‘zidan shakllantirmaydi. Ishonch rahbarning so‘zi bilan amali birligi, qarorlarining xolisligi, xodimlarga teng munosabati va shaxsiy namunasi orqali vujudga keladi.

Maykl Braun, Linda Trevino va Devid Xarrison axloqiy rahbarlikni shaxsiy xatti-harakatlar va shaxslararo munosabatlarda me’yorlarga muvofiq xulqni namoyon etish hamda bunday xulqni muloqot, qaror qabul qilish va rag‘batlantirish vositalari orqali xodimlar orasida qaror toptirish sifatida tushuntiradilar. Ularning yondashuviga ko‘ra, rahbar tashkilotda axloqiy xulqning asosiy namunasi bo‘lib xizmat qiladi. Rahbar halol bo‘lsa, xodimlar ham halollikni tashkilotdagi qabul qilingan me’yor sifatida qabul qiladi. Rahbar qoidabuzarlikka yo‘l qo‘ysa yoki uni yashirsa, bunday xulq asta-sekin tashkilot madaniyatiga singib boradi.

Shuning uchun rahbarning halolligi faqat uning shaxsiy fazilati emas. U butun tashkilotning axloqiy muhitiga ta’sir ko‘rsatuvchi institutsional omildir. Rahbarning har bir qarori xodimlarga nimani mumkin va nimani mumkin emasligini ko‘rsatuvchi amaliy signal vazifasini bajaradi. Buyuk mutafakkir Abu Nasr Forobiy ta’kidlaganidek, rahbar, avvalo, o‘zi amal qilmagan qoidalarni boshqalardan talab qilishga ma’naviy haqqi yo‘q. Rahbarlik — odamlarni ezgulik va saodat sari boshlaydigan oliy ijtimoiy san’atdir.

Halol rahbarlik va manfaatlar to‘qnashuvi

Manfaatlar to‘qnashuvi rahbar yoki xodimning shaxsiy manfaati uning xizmat vazifalarini xolis va beg‘araz bajarishiga ta’sir qilayotgan yoki ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan vaziyatdir. Bunday vaziyatda rahbarning qarindoshlik, do‘stlik, moliyaviy, mulkiy yoki boshqa shaxsiy manfaatlari xizmat qaroriga aralashishi mumkin.

O‘zbekiston Respublikasining «Manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risida»gi Qonuni mazkur munosabatlarni tartibga solish, manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash, oldini olish va hal etishning huquqiy asoslarini belgilaydi. Qonun talablariga ko‘ra, manfaatlar to‘qnashuviga yo‘l qo‘yilgan holda qabul qilingan qarorlar yoki tuzilgan bitimlar belgilangan tartibda haqiqiy emas deb topilishi mumkin. Bu holat rahbarning rasmiy vakolatga ega bo‘lishi uning har qanday qarorini qonuniy va adolatli qilib qo‘ymasligini ko‘rsatadi.

Halol rahbar manfaatlar to‘qnashuvini yashirishga emas, uni o‘z vaqtida oshkor qilishga intiladi. U shaxsiy manfaati daxldor bo‘lgan masala bo‘yicha qaror qabul qilishdan chetlashadi, vakolatni boshqa xolis shaxsga topshiradi, manfaatlarni deklaratsiya qiladi va qaror qabul qilish jarayonining shaffofligini ta’minlaydi. OECD tavsiyalarida ham davlat xizmatchilari qarorlarni adolatli va xolis qabul qilishi, xususiy manfaatlarning xizmat vazifalariga nomaqbul ta’sir ko‘rsatishiga yo‘l qo‘ymasligi zarurligi ta’kidlangan.

Manfaatlar to‘qnashuvi har doim ham korrupsiya sodir etilganini anglatmaydi. U korrupsiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan xavfli vaziyatdir. Agar rahbar shaxsiy manfaatini oshkor qilsa va tegishli cheklov choralarini ko‘rsa, mazkur xavf boshqarilishi mumkin. Agar u vaziyatni yashirib, vakolatidan o‘zining yoki yaqinlarining manfaati yo‘lida foydalansa, manfaatlar to‘qnashuvi korrupsiyaviy huquqbuzarlikka aylanishi mumkin.

Halol rahbarning asosiy belgilari

Halol rahbar, avvalo, jamoat va tashkilot manfaatini shaxsiy manfaatdan ustun qo‘yadi. Uning qarorlari qarindoshlik, tanish-bilishchilik, shaxsiy sadoqat yoki moddiy manfaat asosida emas, qonun, malaka, adolat va xolis mezonlar asosida qabul qilinadi.Bunday rahbar shaxsiy manfaati mavjud bo‘lgan vaziyatni yashirmaydi; manfaatlar to‘qnashuvini o‘z vaqtida ma’lum qiladi; o‘zi yoki yaqin shaxslari manfaatdor bo‘lgan qarorda ishtirok etmaydi; davlat va tashkilot mulkini shaxsiy mulk sifatida qabul qilmaydi; kadrlarni tanlashda qarindoshlik va tanish-bilishchilikka emas, bilim, malaka va kasbiy salohiyatga tayanadi; byudjet mablag‘lari va boshqa resurslar sarflanishining shaffofligini ta’minlaydi; xodimlardan talab qilayotgan axloqiy qoidalarga avvalo o‘zi amal qiladi; tanqid va jamoatchilik nazoratini tahdid emas, boshqaruvni takomillashtirish vositasi sifatida qabul qiladi; qabul qilingan qarorlarning natijasi va oqibatlari uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi.

Vakolatdan halol foydalanishning institutsional shartlari

Rahbarning shaxsiy halolligi muhim, ammo korrupsiyaning oldini olishni faqat shaxsiy fazilatlarga bog‘lab qo‘yish yetarli emas. Halol rahbarlikni qo‘llab-quvvatlovchi huquqiy va tashkiliy mexanizmlar ham mavjud bo‘lishi kerak. Ular qatoriga qaror qabul qilish jarayonining shaffofligi, vazifa va vakolatlarni aniq taqsimlash, manfaatlarni deklaratsiyalash, ichki va tashqi audit, komplayens-nazorat, jamoatchilik nazorati, murojaat va xabar berish kanallari hamda qoidabuzarlik uchun muqarrar javobgarlik kiradi.

OECDning Jamoat halolligi bo‘yicha tavsiyasi davlat tashkilotlarida halollikni ta’minlash uchun rahbarlarning yuqori darajadagi shaxsiy namunasi, vazifalarning aniq belgilanishi, xavflarga asoslangan strategiya, ochiq tashkiliy madaniyat va samarali hisobdorlik mexanizmlarini shakllantirishni nazarda tutadi. BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi ham davlat sektorida samaradorlik, shaffoflik, xolislik va manfaatlar to‘qnashuvining oldini olishga qaratilgan tizimlarni joriy etishni talab qiladi. Demak, halol rahbar o‘zini nazoratdan ustun qo‘ymaydi. Aksincha, u nazorat, hisobdorlik va shaffoflik mexanizmlarini o‘z faoliyatining qonuniyligi hamda jamoat ishonchini ta’minlovchi kafolat deb biladi.

Rahbar halolligining ijtimoiy ahamiyati

Rahbarning halolligi tashkilot doirasidagina ahamiyatga ega emas. U fuqarolarning davlat idoralariga, qonunlarga va ijtimoiy institutlarga munosabatiga ham ta’sir ko‘rsatadi. Agar rahbarlar vakolatdan shaxsiy maqsadlarda foydalansa, jamiyatda adolatga ishonch pasayadi, huquqiy nigilizm kuchayadi va korrupsiya odatiy hol sifatida qabul qilina boshlaydi.

Aksincha, rahbar qarorlarni ochiq, xolis va qonuniy qabul qilsa, fuqarolarda davlat boshqaruviga ishonch ortadi. Xodimlar mehnat natijasi adolatli baholanishiga, tadbirkorlar teng raqobat sharoiti mavjudligiga, fuqarolar esa ularning huquqlari himoya qilinishiga ishonch hosil qiladi. Shu tariqa halol rahbarlik ijtimoiy ishonch, tashkiliy barqarorlik va samarali boshqaruvning muhim manbaiga aylanadi.

Rahbarning haqiqiy kuchi uning qancha buyruq berishi, qancha resursni nazorat qilishi yoki qancha xodim unga bo‘ysunishi bilan o‘lchanmaydi. Uning kuchi vakolatni jamoat manfaati yo‘lida, qonun va vijdon talablariga muvofiq qo‘llay olishida namoyon bo‘ladi. Vakolat lavozim bilan beriladi, ammo ishonch faqat halol faoliyat orqali qozoniladi. Lavozim vaqtinchalik, halollik asosida shakllangan obro‘ esa barqaror ijtimoiy qadriyatdir.

Shu ma’noda, rahbarning kuchi — odamlarni majburlash imkoniyatida emas, ularning ishonchini qozona olishida; vakolatining kengligida emas, uni halol va adolatli qo‘llay bilishidadir.

Zamonaviy davlat boshqaruvida rahbarlik lavozim yoki hokimiyat belgisi emas, balki yuksak mas’uliyat, ma’naviy yetuklik va jamoat manfaatlariga sadoqat ifodasidir. Haqiqiy rahbar o‘z vakolatidan shaxsiy manfaat yo‘lida emas, balki xalq va davlat manfaatlarini ta’minlash vositasi sifatida foydalanadi. Shu ma’noda rahbarning haqiqiy kuchi egallab turgan lavozimi yoki rasmiy vakolati bilan emas, balki halolligi, adolatparvarligi, xolisligi va odamlar ishonchini qozona olish qobiliyati bilan belgilanadi.

Bugungi global raqobat va jadal islohotlar sharoitida rahbardan faqat tashkilotni boshqarish emas, balki halollik madaniyatini shakllantirish, ochiqlik va hisobdorlikni ta’minlash ham talab etiladi. Rahbarning har bir qarori qonun ustuvorligi, xolislik va jamoat manfaatiga asoslanishi lozim. Aks holda vakolat xizmat qilish vositasidan shaxsiy manfaatga erishish quroliga aylanib, manfaatlar to‘qnashuvi va korrupsiya uchun sharoit yuzaga keladi.

Manfaatlar to‘qnashuvi rahbarning shaxsiy manfaati xizmat vazifalarini xolis bajarishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan vaziyatdir. Bu holat o‘z vaqtida oshkor etilmasa va tegishli choralar ko‘rilmasa, korrupsiyaviy munosabatlarga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun halol rahbar shaxsiy manfaatini yashirmaydi, aksincha uni ochiq e’lon qiladi, zarur hollarda qaror qabul qilish jarayonidan chetlashadi va shaffoflik tamoyiliga amal qiladi.

Zamonaviy rahbarlikning muhim belgilaridan biri — vakolatni imtiyoz emas, xizmat sifatida qabul qilishdir. Davlat xizmati fuqarolarga xizmat qilish instituti ekan, rahbar ham jamiyat oldidagi mas’uliyatini chuqur anglashi zarur. Lavozimdan shaxsiy boyish, qarindosh-urug‘chilik, tanish-bilishchilik yoki mahalliychilik maqsadida foydalanish rahbarlik tamoyillariga mutlaqo ziddir. Bunday holatlar nafaqat tashkilot faoliyatiga, balki davlat boshqaruviga bo‘lgan jamoatchilik ishonchining susayishiga ham olib keladi.

Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbar kadrlar faoliyatida halollik, xalq manfaatiga xizmat qilish, ochiqlik va shaxsiy mas’uliyatni davlat boshqaruvining ustuvor tamoyillari sifatida belgilab kelmoqda. «Xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqqa xizmat qilishi kerak», degan g‘oya bugungi rahbarlik falsafasining asosiy mezoniga aylandi. Bu yondashuv rahbarlikni hukmronlik emas, xizmat qilish madaniyati sifatida talqin etadi.

Rahbarning haqiqiy obro‘si buyruq berish huquqi bilan emas, jamoada shakllangan ishonch muhiti bilan belgilanadi. Agar rahbar halol, adolatli va xolis bo‘lsa, xodimlarda ham qonunga hurmat, xizmat intizomi va mas’uliyat kuchayadi. Aksincha, rahbarning o‘zi xizmat etikasiga amal qilmasa, korrupsiyaga murosa qilsa yoki shaxsiy manfaatini davlat manfaatidan ustun qo‘ysa, tashkilotda huquqiy nigilizm va ishonchsizlik muhiti shakllanadi.

Shu nuqtai nazardan rahbarning birinchi vazifasi korrupsiyaga qarshi kurashish emas, balki korrupsiyaga olib keluvchi omillarni bartaraf etishdan iborat. Buning uchun manfaatlar to‘qnashuvini samarali boshqarish, kadrlar tanlovida shaffoflikni ta’minlash, qaror qabul qilish jarayonini ochiq tashkil etish, hisobdorlik va ichki nazorat mexanizmlarini kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi.

Jahon tajribasi ham shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy taraqqiyot va samarali davlat boshqaruvi, avvalo, rahbarlarning halolligi va institutsional hisobdorligiga bog‘liq. OECD va UNODC tavsiyalarida rahbarning shaxsiy namunasi, manfaatlar to‘qnashuvini barvaqt aniqlash, ochiqlik va jamoatchilik nazorati korrupsiyaga qarshi siyosatning asosiy yo‘nalishlari sifatida belgilangan. Shu bois halol rahbarlik davlat xizmatining eng muhim professional standarti hisoblanadi.

Bugungi kunda mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi murosasiz kurashish, qonun ustuvorligini ta’minlash, davlat organlari faoliyatining ochiqligi va hisobdorligini oshirish, fuqarolik jamiyati institutlari ishtirokini kengaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda har bir rahbarning shaxsiy mas’uliyati hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Xulosa qilib aytganda, rahbarlik vakolatdan foydalanish mahorati emas, balki ishonchni qozonish san’atidir. Lavozim vaqtinchalik, vakolat cheklangan, ammo halollikka asoslangan obro‘ va ishonch doimiy qadriyat hisoblanadi. Shuning uchun haqiqiy rahbarning kuchi vakolatining kengligida emas, balki halolligi, adolatliligi, vijdoni va jamiyat manfaatlariga sadoqatidadir. Ana shunday rahbargina davlat xizmatining nufuzini oshiradi, korrupsiya va manfaatlar to‘qnashuvining oldini oladi hamda mamlakat taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shadi.

Zamonaviy rahbarlik faqat boshqarish san’ati emas, balki yuqori darajadagi axloqiy mas’uliyatdir. Halollik, xolislik, shaffoflik, hisobdorlik, shaxsiy namuna, jamoat manfaatini ustuvor qo‘yish va manfaatlar to‘qnashuvini samarali boshqarish rahbarning asosiy kasbiy mezonlaridir.

Haqiqiy rahbarning kuchi vakolatining kengligida emas, balki halolligi, adolati va jamiyat ishonchini qozona olish qobiliyatidadir.

Muallifdan. Zamonaviy rahbarlikning o‘nta asosiy tamoyili

1-qoida. Halollik – rahbarning eng katta boyligi

Haqiqiy rahbarning kuchi egallab turgan lavozimida emas, balki halolligida namoyon bo‘ladi. Halollik rahbarlikning axloqiy poydevori bo‘lib, jamoada ishonch, adolat va o‘zaro hurmat muhitini shakllantiradi. Halol rahbar shaxsiy manfaatini emas, davlat va jamoat manfaatlarini ustuvor qo‘yadi.

2-qoida. Rahbarlik shaxsiy namunadan boshlanadi

Jamoa rahbarning so‘zidan ko‘ra, uning amalini kuzatadi. Rahbar xizmat intizomiga, qonunlarga, xizmat etikasiga va ichki tartiblarga birinchi bo‘lib o‘zi amal qilsa, xodimlar ham shu yo‘ldan boradi. Shaxsiy namuna rahbarning eng kuchli boshqaruv vositasidir.

3-qoida. Manfaatlar to‘qnashuvini yashirmang, boshqaring

Manfaatlar to‘qnashuvi korrupsiya emas, balki korrupsiya xavfini keltirib chiqaruvchi holatdir. Halol rahbar bunday vaziyatlarni o‘z vaqtida oshkor qiladi, qaror qabul qilishdan chetlashadi yoki vakolatni boshqa shaxsga topshiradi. Bu rahbarning qonunga hurmati va kasbiy mas’uliyatini namoyon etadi.

4-qoida. Qarorlar xolislik va adolatga asoslanishi lozim

Rahbarning har bir qarori qonun, xolislik va ob’ektiv mezonlarga tayanishi kerak. Qarindoshchilik, tanish-bilishchilik, mahalliychilik yoki shaxsiy munosabatlar boshqaruv qarorlariga ta’sir etmasligi lozim. Adolat rahbar obro‘sining asosiy mezoni hisoblanadi.

5-qoida. Shaffoflik ishonchni mustahkamlaydi

Ochiq boshqaruv korrupsiyaning eng samarali oldini olish mexanizmlaridan biridir. Rahbar qabul qilingan qarorlar, moliyaviy xarajatlar, kadrlar siyosati va davlat resurslaridan foydalanish jarayonlarining ochiqligini ta’minlashi zarur. Shaffoflik jamoatchilik ishonchini kuchaytiradi.

6-qoida. Hisobdorlik rahbarlikning ajralmas qismi

Har qanday vakolat javobgarlik bilan birga keladi. Rahbar qabul qilgan qarorlari, ularning natijalari va oqibatlari uchun shaxsan mas’ul hisoblanadi. Hisobdorlik rahbarni qonunga rioya qilishga, vakolatdan oqilona foydalanishga va korrupsiya xavflarini kamaytirishga xizmat qiladi.

7-qoida. Qat’iyat va mas’uliyat muvaffaqiyat garovi

Samarali rahbar murakkab qarorlar qabul qilishdan qochmaydi. U xavflarni baholaydi, vaziyatni tahlil qiladi va tashkilot manfaati uchun eng maqbul qarorni qabul qiladi. Shu bilan birga, o‘z xatosini tan olish va uni tezkor bartaraf etish ham kuchli rahbarning muhim fazilatidir.

8-qoida. Jamoa rivojlansa, rahbar ham rivojlanadi

Zamonaviy rahbar bilim va ko‘nikmalarini muntazam yangilab borishi, raqamli texnologiyalardan samarali foydalanishi va xodimlarning kasbiy o‘sishini qo‘llab-quvvatlashi lozim. Ta’lim va malaka oshirish korrupsiyaga qarshi madaniyatni shakllantirishning muhim omillaridan biridir.

9-qoida. Jamoat manfaati har qanday shaxsiy manfaatdan ustundir

Rahbarning har bir qarori jamoatchilik manfaatiga xizmat qilishi lozim. Davlat mulki, byudjet mablag‘lari va xizmat vakolati shaxsiy boyish yoki yaqinlarga imtiyoz berish vositasiga aylanmasligi kerak. Jamoat manfaatining ustuvorligi davlat xizmatida halollikning asosiy mezoni hisoblanadi.

10-qoida. Rahbarning eng katta kapitali — ishonch

Lavozim vaqtinchalik, ishonch esa uzoq yillar davomida shakllanadi. Rahbarning haqiqiy obro‘si uning buyruq berish huquqida emas, balki halolligi, adolatliligi, so‘zi va amali birligi hamda odamlar ishonchini qozona olish qobiliyatida namoyon bo‘ladi. Ishonch mavjud jamoada intizom, hamjihatlik va yuqori samaradorlik ta’minlanadi.

✍️ Toshpo'lat Matibeyev - Xalq deputatlari Toshkent shahar Kengashi deputati

📱 Telegram 📱 Instagram 📱 Facebook 📱 YouTube 🔎 E-kengash